روابط شاه و بلوک شرق در دهه 1340

روابط شاه و بلوک شرق در دهه 1340

روابط دو کشور تا جایی پیش رفت که شاه در گفت و گویی با تلویزیون لندن در 13 اسفند 1343 اظهار داشت: من بین کمونیسم و اتحاد شوروی فرق می‌گذارم...

کافه تاریخ- مقالات

 

سیاست خارجی پهلوی دوم متأثر از فضای بین‌المللی و مسائل سیاسی در پیوند شدید با غرب و آمریکا قرار داشت. ترس از نفوذ کمونیسم و وابستگی سیاسی و اقتصادی شدید به آمریکا، باعث شده بود تا شاه همواره جایگاه خاصی در ارتباط با غرب در نظر گیرد. با این حال محمدرضاشاه در طول حیات سیاسی خود بارها به دلایل مختلف تلاش نمود با در پیش گرفتن سیاست‌هایی چون سیاست مستقل ملی، رابطه با بلوک شرق را نیز در رأس سیاست خارجی خود قرار دهد. این موضوع متأثر از عواملی چون تأمین برخی از نیازهای صنعتی و اقتصادی توسط بلوک شرق و فضای بین‌الملل نیز بود که البته هیچ‌گاه به گستردگی روابط با غرب منجر نگشت. با این مقدمه رابطه ایران در دوره پهلوی دوم با کشورهای بلوک شرق و سطوح این روابط بررسی می‌گردد. 
فضای بین‌المللی بعد از جنگ جهانی دوم
بعد از پایان جنگ جهانی دوم، دو قدرت برآمده از ویرانه‌های جنگ یعنی اتحاد جماهیر شوروی و آمریکا در برابر هم قرار گرفتتند و دوره‌ای از تنش و کشمکش را تحت عنوان جنگ سرد تجربه کردند. بر این اساس «آمریکا دیگر نمی‌توانست به دلیل منافع و تعهداتی که در گوشه و کنار جهان داشت به سیاست انزواگرائی بازگشت کند. بعلاوه با رقیبی روبرو بود که در صورت سستی، منافع حیاتی این کشور را نیز تهدید می‌کرد. شوروی علیرغم تحمل خسارات سنگین، پیروز اصلی جنگ محسوب می‌شد و عملاً بر نیمی از اروپا مسلط شده بود.»1
بدین ترتیب با دو قطبی شدن فضای بین‌الملل، دو ابرقدرت نوظهور تلاش خود برای نفوذ بر کشورهای جهان از جمله اروپا و آسیا را آغاز نمودند. هر چند برخی از کشورها پیش از آن بنا بر ماهیت ایدئولوژیک خود به یکی از دو بلوک شرق و غرب پیوسته بودند. در این شرایط، ایران به رهبری محمدرضاشاه با اتخاذ سیاست ناسیونالیسم مثبت، اتحاد و ارتباط با کشورهای غربی را جهت تأمین منافع ملی در پیش گرفت. البته پیش از آن دکتر مصدق با اتخاذ سیاست موازنه منفی و عدم تعهد در برابر سایر کشورها، از جمله کشورهای غربی، عدم وابستگی به کشورهای قدرتمند را سرلوحه سیاست خارجی خود قرار داده بود که سرانجامی جز کودتای شوم 28 مرداد نداشت.
 از این رو شاه با تجربه از این سیاست، بقای خود را در گرو ارتباط با قدرتهای بزرگ و سیاست ناسیونالیسم مثبت تعریف نمود. البته هدف شاه از اتخاذ این سیاست، نه تعهد و همکاری با همه کشورها بلکه گسترش روابط با بلوک غرب و از جمله آمریکا بود. او معتقد بود بزرگترین تهدید برای امنیت ایران از سوی قدرتهای امپریالیستی است و منظورش از دولت‌های امپریالیستی، اتحاد جماهیر شوروی بود.2 اتخاذ این سیاست باعث شد تا رابطه ایران با کشورهای بلوک شرق در دهه 30 از سطح مناسبی برخوردار نباشد. با این حال فضای بین‌المللی و منطقه‌ای در دهه 40 شمسی باعث شد تا شاه با عدول از سیاست قبلی و اتخاذ سیاست جدید تحت عنوان سیاست مستقل ملی، روابط خود برخی از کشورهای بلوک شرق را در دستور کار خود قرار دهد.
سیاست مستقل ملی و رابطه با بلوک شرق
شاه با اتخاذ سیاسیت مستقل ملی در دهه 40 و 50 شمسی، تلاش نمود ظاهراً در سیاست‌های خود مستقل‌تر عمل نماید. البته واقعیت آن بود که این سیاست بیشتر متأثر از فضای بین‌المللی و بهبود روابط شرق و غرب در سایه سیاست دتانت یا تنش‌زدایی بو که بر اساس آن شاه نیز مجبور به تغییر و بهبود روابط خود با بلوک شرق شد. «رومانی، چکسلواکی، بلغارستان، لهستان، یوگسلاوی از جمله کشورهایی بودند که مکرر شاه به این کشورها و رؤسای آنها به ایران مسافرت داشتند و قراردادهای متعددی منعقد ساختند.»3 البته توسعه صنعتی کشور و نیاز به گسترش این بخش نیز عامل مهمی در توجه شاه به این کشورها بود. 
با توجه به افزایش قیمت نفت در دهه 40 و 50 و در راستای سیاست‌های بلندپروازانه شاه، لزوم توسعه بخش صنعتی بیش از پیش اهمیت یافت. این در حالی بود که آمریکا توجه چندانی به تأمین نیازهای صنعتی ایران نداشت. بر این اساس کشورهای صنعتی بلوک شرق گزینه مناسبی برای گسترش صنعت کشور و افزایش قدرت چانه‌زنی ایران در سطح بین‌الملل بودند. از این رو بین سالهای 45 تا ۵۲ موافقتنامه‌های همکاری اقتصادی و فنی با کشورهایی چون یوگسلاوی انعقاد یافت. در مورد صدور تراکتور از رومانی ایجاد کارخانه مونتاژ تراکتور تبریز و چند مورد مشابه توافق شد مقادیر زیادی نفت به رومانی صادر می‌گردید.4 این قراردادها به دنبال سفر محمدرضاشاه به یوگسلاوی و رومانی در خرداد 1345 اتفاق افتاد و البته مورد استقبال این کشورها نیز قرار گرفت؛ زیرا منافع اقتصادی زیادی برای آنان نیز داشت. 
علاوه بر این، رابطه با سایر کشورهای بلوک شرق نیز بهبود یافت و توافقاتی میان ایران و آن کشورها صورت گرفت. چنانچه دولت ایران با چکسلواکی هم موافقتنامه‌های اقتصادی به امضا رساند و از جمله ماشین سازی تبریز مورد بهره‌برداری قرار گرفت. این روابط دوستانه با اقمار شوروی تاپایان رژیم شاه ادامه داشت.5 بر این اساس رابطه با شوروی به عنوان سردمدار اصلی بلوک شرق نیز از تنش و دشمنی، تا حدودی به همکاری تبدیل شد و در عرصه‌های مختلف ادامه یافت. این همکاری با آغاز مذاکرات بین دو کشور در اوایل دهه 40 اتفاق افتاد و با موفقیت زیادی همراه بود. 
روابط دو کشور تا جایی پیش رفت که شاه در گفت و گویی با تلویزیون لندن در 13 اسفند 1343 اظهار داشت: من بین کمونیسم و اتحاد شوروی فرق می‌گذارم.6 البته مواضع شوروی نیز در قبال ایران تغییر زیادی نمود و در مواقعی با سیاست همراهی و یا سکوت در برابر جنایات رژیم نیز همراه بود. چنانچه «نظر مطبوعات شوروی در مورد انقلاب و اصلاحات ارضی از حد مدیحه‌سرایی نیز می‌گذشت.» 
با این حال علیرغم گسترش روابط شاه و بلوک شرق در دهه 40 و 50، سطح این روابط چندان گسترده و وسیع نبود و رابطه با آمریکا و کشورهای غربی در اولویت شاه قرار داشت. به عبارتی رابطه ایران با بلوک شرق در گروه روابط غرب و شرق بود. هرگاه رابطه آمریکا با بلوک شرق بهبود می‌یافت، شاه نیز تلاش می‌کرد روابط خود با آن کشورها را گسترش و بهبود بخشد. از این رو سیاست خارجی ایران در قبال بلوک شرق از اصول و شرایط باثباتی برخوردار نبود. از سویی علیرغم آنکه شاه سیاست خارجی خود در دهه 40 را بر مبنای سیاست مستقل ملی قرار داده بود؛ اما در رابطه با آمریکا همچنان سیاست دست‌نشاندگی پابرجا بود. چنانچه در سال 1343 شاهد اعطای حق کاپیتولاسیون به نظامیان آمریکا هستیم. از این رو با توجه به روابط دو کشور، می‌توان گفت در دهه 1340 رشته‌های سرسپردگی رژیم ایران به ایالات متحده آمریکا بر اثر گستردگی روابطی که در هر دو طرف به وجود آمده بود، استوار شد7 و رابطه با بلوک شرق با فراز و نشیب‌های فراوانی پیش رفت. 
فهرست منابع
1. احمد نقیب‌زاده، تاریخ دیپلماسی و روابط بین‌الملل، تهران، نشر قومس، 1383، ص 246
2. علیرضا ازغندی، روابط خارجی ایران 1320-1357، نشر قومس، 1384، چاپ ششم، ص 44
3. سیدجلال‌الدین مدنی، تاریخ سیاسی معاصر ایران، جلد 1، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1391، چاپ هفدهم، ص 235
4. مدنی، همان، ص 235
5.مدنی، عمان، ص 235
6. ازغندی، همان، ص 267
7.ازغندی، همان، ص 267

مشاهده مطلب
نظر شما
  • 0
  • 0
  • 0
  •  
  •