تحلیلی بر جنگهای ایران و روسیه

تحلیلی بر جنگهای ایران و روسیه

نتیجه بسیار ناخوشایند دیگری که این شکست برای ایران داشت، این بود که‌ انگلستان، با ضعیف شدن ایران، موجبات جدایی شرق ایران را فراهم آورد. در ضمن، حق کاپیتولاسیون هم برای روس‌ها ایجاد شد؛ که الحاق این ماده، ضربه شدیدی به ایران وارد کرد و برای یک قرن، امنیت قضایی از ایران سلب شد. بعدها طبق حق بین‌الملل کاملهًْ‌‌الوداد، این حق به بقیه کشورها هم داده شد. این حق نامشروع که حدود یک سده از سوی اجانب به ایران تحمیل شد، تا سال 1920م. ادامه داشت...

کافه تاریخ- مقالات

 

در طول جنگ اول ایران و روس (1228- 1218ﻫ . ق. 1814- 1804م.) سه قدرت به ایران توجه داشتند: روس، انگلیس و فرانسه. البته برای هر یک از این سه قدرت بزرگ جهانی، ایران به نوعی متفاوت اهمیت داشت: روس‌ها در اندیشه فتوحات ارضی و رسیدن به آب‌های گرم بودند؛ که رسیدن به این هدف، از طریق ایران برای آنان امکان داشت.  فرانسه (ناپلئون)، ضربه زدن به انگلیس را از طریق حمله به هند مدّ نظر داشت؛  و ایران از دید فرانسویان، دروازه هند به‌شمار می‌رفت. و اما انگلستان هم علاوه بر سلطه در بازارهای ایران، حفظ هندوستان و آرامش افغانستان را از طریق ایران خواهان بود.1 الکساندر اول که بعد از پدرش، پل اول، به قدرت رسیده بود، شروع به دست‌اندازی به گرجستان کرد و در نهایت به الحاق گرجستان به روسیه اقدام کرد (البته سیاست روسی کردن گرجستان، از زمان پل اول شروع شده بود). در این زمان، فرمانده قشون ایران، عباس میرزا بود که حاکم آذربایجان و ولیعهد نیز محسوب می‌شد. او در آغاز جنگ ایران و روس، 16 سال داشت.


جنگ‌های دوره اول ایران و روسیه
حاکمان روسیه از سال‌ها قبل تمایل داشتند سرزمین قفقاز را که متعلق به ایران بود به تصرف خود درآورند. طرح تصرف گرجستان که از زمان پترکبیر مورد نظر فرمانروایان روسیه بود، در زمان کاترین دوم به مرحله اجرا درآمد، اما با مرگ کاترین و دستور پل اول جانشین او موقتاً مزاحمت‌های روسیه و عملیات قوای آنها متوقف شد. با مرگ هراکلیوس حاکم شورشی گرجستان فرزند بزرگ او گرگین‌خان طی قراردادی با پل امپراتور روسیه او را پادشاه گرجستان نامید. و یک‌سال بعد در رمضان 1215 با مرگ گرگین‌خان پل، طی فرمانی گرجستان را رسماً جزو امپراتوری روسیه شناخت و دو ماه بعد کشته شد. فرزند او الکساندر اول نیز گرجستان را به یکی از ایالات روسیه تبدیل کرد. روسیه علاوه بر سرکوب شورش گرجستان تلاش می‌کرد مناطقی نظیر ایروان و گنجه را که در حکم دروازه گرجستان بود به تصرف خود درآورد. حمله قوای روس به گنجه در 1218 و اشغال آنجا نقطه شروع جنگ‌های دوره اول ایران و روسیه بود که دو سال به طول انجامید. فرماندهی جبهه‌های نبرد ایران بر عهده عباس میرزا، نایب‌السلطنه فتحعلی‌شاه بود شجاعت و شهامت ایرانیان باعث شد قوای روسیه نتوانند به سرعت به اهداف خود برسند و پس از ده سال جنگ از عهده گرفتن ایروان و نخجوان که از اهداف اصلی آنها بود برنیامدند. در نهایت به‌رغم شجاعت ایرانیان، ناآگاهی آنان از فنون نظامی جدید، خیانت برخی حکام ماوراء ارس و اتحاد سیاست روسیه و انگلستان باعث شکست ایران در جنگ‌های دوره اول و انعقاد قرار داد گلستان شد بر اساس این قرارداد ولایات قراباغ، گنجه، شکی، دربند، باکو، شیروان و قسمت‌هایی از ولایات طالش که در تصرف روسیه بود و تمام داغستان و گرجستان در اختیار روسیه قرار گرفت.2


تحلیلی از جنگ دوم ایران و روس 
از علل شروع جنگ دوم ایران و روس می‌توان عوامل زیر را برشمرد:
1. وجود ابهام در مواد پیمان گلستان که در آن خط مرزی مناطقی تعیین شده بودکه تا تاریخ امضای قرارداد به تصرف درآمده‌اند.
2. قیام شیخ شامل داغستانی در داغستان (در داخل مرزهای روسیه).
3. طرفداری خوانین محلی در مناطق اشغالی، از جه حسین‌خان بیگلربیگی حاکم ایروان، از ایران.
4. نوشتن نامه‌هایی از سوی مردم تحت ستم مناطق تصرف‌شده به علما و مراجع نجف اشرف و استغاثه از ظلم روس‌ها و تقاضای کمک عاجل.
5. آمادگی نظامی عباس میرزا به‌خصوص بعد از پیروزی بر عثمانی و محاصره بغداد.
6. تجاوزات مرزی روسیه به مناطق مرزی ایران در زمان اشتغال ایران به جنگ با عثمانی.
از میان رجال کشور، دو نفر با جنگ مجدد با روس‌ها مخالف بودند: 1. ابوالحسن‌خان ایلچی، 2. معتمدالدوله نائینی؛ و از بین علما کسی که فتوای جهاد و مقاومت با روس‌ها را صادر کرد، مرحوم سید محمد مجاهد بود.3 


شرح جنگ
بعد از سیزده سال آرامش در جبهه‌های جنگ، آتش جنگ بین ایران و روس دوباره شعله‌ور شد. در شرح این جنگ، می‌توان آن را به سه مرحله تقسیم کرد:
مرحله اول ـ پیروزی‌های سریع: در عرض سه هفته عباس‌میرزا توانست همه مناطق تصرف‌شده قوای روس را آزاد کند و آنها را تا تفلیس عقب براند. علت این پیروزی، مرگ امپراتور قبلی روس و آماده نبودن روس‌ها برای جنگ بود. فتوای جهاد نیز روح تازه‌ای در سپاه ایران به وجود آورده بود. فرمانده سپاه روس‌ها (یرملوف) دستور عقب‌نشینی داد و تنها جایی که ایرانیان نتوانستند آن را تصرف کنند، قلعه شوشی بود که مأمور تصرف آن، امیرخان سردار، کشته شد و محمدمیرزا عقب‌نشینی کرد. در پی آن، نظرعلی‌خان مرندی شهر گنجه را در اختیار روس‌ها قرار داد و روس‌ها کم‌کم به تحکیم موقعیت خود پرداختند.
مرحله دوم: در سال 1827 میلادی، ژنرال یرملوف برکنار شد و ژنرال پاسکویچ به‌جای او بر سرکار آمد. به دنبال این جایگزینی، نیروهای تازه‌نفس روسی به فرماندهی پاسکویچ به جبهه ایران آمدند و به‌تدریج قسمت‌های پیمان گلستان (عباس‌آباد و اوچ‌کلیسا) را دوباره اشغال کردند.
مرحله سوم ـ پیروزی روسها: نیروهای روس قسمت‌های زیادی از اراضی ایران را تصرف کردند و از رود ارس گذشتند؛ تبریز اشغال شد (1828م.) و سپس خوی و ارومیه و نصف گیلان به اشغال روس‌ها درآمد.
با تصرف این اراضی، انگلستان احساس خطر کرد؛ با وساطت مک‌دونالد، قرار شد که برای استقرار صلح، قرارداد ترکمن‌چای امضا شود. در این قرار داد، مقرر شد که ایران 10 کرور تومان غرامت به روس‌ها بپردازد.4
از علل شکست ایران از روس‌ها در جنگ دوم، این عوامل را می‌توان برشمرد: 1. نابرابری سلاح، 2. نرسیدن کمک به عباس‌میرزا، 3. ضعف و خیانت بعضی از فرماندهان به‌خصوص آصف‌الدوله حاکم تبریز، 4. فعالیت خیانت‌آمیز انگلیسی‌ها، 5. ضعف و خیانت دیپلمات‌هایی مثل ابوالحسن‌خان ایلچی، 6. فقدان کشور ثالثی که بتواند علیه قدرت اروپایی وارد میدان شود (نداشتن قدرت مانور ایران) 7. استفاده نادرست از بسیج مردمی و سازماندهی نشدن نیروهای بسیج شده برای جهاد از سوی دولت.5


قرارداد ترکمن‌چای
نمایندگان دو طرف در معاهده ترکمن‌چای، عباس میرزا از ایران و ژنرال پاسکویچ از روسیه بودند. و امّا مفاد این قرارداد:
1. برقراری پیمان صلح و مودت، 2. واگذاری خانات ایروان و نخجوان به روسیه و تخلیه طالش از سپاه ایران، 3. واگذاری تمامی شمال رود ارس به روسیه، 4. پرداخت ده کرور تومان غرامت از طرف ایران به روسیه به عنوان غرامت جنگی، 5. حق کشتیرانی روسیه در دریای خزر، 6. طرفداری از ولایتعهدی عباس‌میرزا و اولاد او از سوی روس‌ها، 7. محرومیت ایران از حق داشتن کشتی جنگی در دریای خزر، 8. برقراری روابط سیاسی و اعزام سفرا، 9. مهلت سه ساله برای افرادی که در قلمرو دولت دیگر هستند و می‌خواهند با اموالشان به نزد دولت متبوع خود بروند، 10. آزادی اسرا، 11. آزادی فراریان جنگی که به دو طرف پناهنده شده بودند، 12. اعلام عفو عمومی برای کسانی که به روسیه کمک کرده‌اند و دادن مهلت یکساله برای خارج شدن از ایران، 13. نحوه رسیدگی به کاپیتولاسیون.


نتایج این قرارداد
نتیجه اوّل: اولین نتیجه قرارداد ترکمن‌چای، تحقیر روحیه ایرانی و شکستن ابهت ایران بود. جبران این مسئله در سه واقعه مهم تاریخی در دهه‌های بعد انجام شد و زخم آن التیام یافت:
1. قتل گریبایدوف (1243ﻫ . ق.)، 2. قیام تنباکو (1309ﻫ . ق.)، 3. انقلاب مشروطیت (1324ﻫ . ق.).
نتیجه دوم: پیمان ترکمن‌چای، ضربه شدیدی بر پیکر اقتصاد ایران فرود آورد.
نتیجه سوم: تلفات انسانی زیادی به ایران وارد شد.
نتیجه بسیار ناخوشایند دیگری که این شکست برای ایران داشت، این بود که‌ انگلستان، با ضعیف شدن ایران، موجبات جدایی شرق ایران را فراهم آورد. در ضمن، حق کاپیتولاسیون هم برای روس‌ها ایجاد شد؛ که الحاق این ماده، ضربه شدیدی به ایران وارد کرد و برای یک قرن، امنیت قضایی از ایران سلب شد. بعدها طبق حق بین‌الملل کاملهًْ‌‌الوداد، این حق به بقیه کشورها هم داده شد. این حق نامشروع که حدود یک سده از سوی اجانب به ایران تحمیل شد، تا سال 1920م. ادامه داشت. در این زمان، چین و افغانستان از حق خود گذشتند. روس‌ها هم در سال 1921م. از حق خود صرف‌نظر کردند و در سال 1307شمسی، وزارت خارجه این حق را از کلیه سفارتخانه‌ها گرفت و قاعده قضاوت کنسولی را لغو کرد؛ هر چند که تا مدّت‌ها قانون آن به‌طور پنهان به شکل‌های خاص برای برخی سفارتخانه‌ها و دولت‌های غربی اجرا می‌شد و امام خمینی هم این مورد را در ابتدای شروع نهضت دهه 40 گوشزد کردند.6


مفاد کاپیتولاسیون:
1. اگر هر دو طرف دعوا تبعه روسیه باشند، سفیر یا کنسول روس رسیدگی می‌کند. 
2. اگر یکی از طرفین دعوا روس و دیگری تبعه دولت خارجی باشد، رسیدگی نماینده روس منوط به توافق طرفین است.
3. اگر یکی از طرفین دعوا روس و دیگری ایرانی باشد، رسیدگی و صدور حکم را محاکم ایران انجام می‌دهند ولی نماینده روسی باید در همه مراحل حضور داشته باشد.
4. در امور جزایی، اگر جانی و مجنی علیه هر دو روس باشند، مجازات به‌عهده روسیه است. اگر متهم روس باشد، رسیدگی از طرف ایران صورت می‌گیرد ولی اجرای حکم باید در روسیه از طریق روس‌ها انجام شود.
پس از انعقاد قرارداد ترکمن‌چای الکساندر گریبایدوف که از مقامات فراماسون و جنگ‌طلب دولت روسیه بود توسط دایی خود ژنرال پاسکویچ به عنوان سفیر روسیه جهت پیگیری مفاد قرار داد ترکمن‌چای عازم ایران شد. وی در مسیر خود از روسیه به تهران رفتار متکبرانه و خلاف عرف سیاسی از خود بروز داد و نشان داد که نماینده مغرور و بی‌ادب کشور فاتح است. اقدامات گریبایدوف و اطرافیان او قلوب جریحه‌دار مردم ایران را می‌آزرد. یکی از اقدامات او که مخالفت بسیاری را برانگیخت، اصرار بر استرداد پناهندگان و فراریان قفقازی و گرجی به روسیه بود. از جمله این پناهندگان زنان گرجی بودند که در ایران اسلام آورده و به ازدواج مردان ایرانی درآمده بودند. و به اصرارگریبایدوف در سفارت روسیه محبوس شدند. بی‌اعتنایی او به درخواست‌های آزادی زنان مسلمان، کاسه صبر مردم را لبریز کرد و در نهایت به حکم حاجی میرزا مسیح مجتهد، سیل جمعیت به سفارت روسیه هجوم برد. قتل یکی از تظاهرکنندگان به دستِ محافظان سفارت، اعلام جنگ به مردم مسلمان ایران بود که هجوم عمومی مردم به سفارت، قتل گریبایدوف و حافظان سفارت را در پی داشت.7
قیام مردم تهران علیه گریبایدوف، مظهر و نماینده استکبار روسی، پاسخی بود بر زیاده‌طلبی‌های روسیه و خفت‌پذیری برخی دولتمردان در این واقعه، همچنین آشکار ساخت مردم ایران به‌رغم تحمل دو دوره جنگ سنگینی که توأم با شکست بود روحیه دشمن‌ستیزی خود را از دست نداده بودند و اگر بی‌تدبیری شاه و خودفروختگی برخی دولتمردان نبود، سرنوشت جنگ‌های ایران و روس به انعقاد و عهدنامه ننگین گلستان و ترکمن‌چای منجر نمی‌شد.


نتایج و عبرت‌های دو جنگ ایران و روس
بررسی بیش از دو دهه تجربه جنگ‌های اول و دوم ایران و روس که به قیمت بسیار سنگینی برای ایران تمام شد، می‌تواند درس‌های مفیدی برای تاریخ تحولات و بینش تاریخی ـ سیاسی این کشور داشته باشد؛ اهم آنها عبارتند از:
1. بی‌اعتمادی کامل به اروپاییان و اعتقاد به اینکه آنان به هیچ‌وجه به قول  خود پایبند نیستند و فقط به منافع خود می‌اندیشند.
2. در مبارزه با یک قدرت خارجی، نباید به قدرت خارجی دیگر اتکای جدی کرد.
3. با شکست نظامی، اقتصادی و سیاسی ایران، گروه‌های مستشرقان و مبلغان غربی به ایران سرازیر شدند (ورود فرهنگ غربی به ایران).
4. مذاکراتی که در جنگ اول و دوم انجام شد، بیشتر برای سرگرم کردن ایران و تأمین منافع روس‌ها و انگلیسی‌ها بود.
5. از مجاهدات و دفاع ایرانیان شیعه‌مذهب معلوم شد که مردم ایران هیچ‌گاه زیر بار سلطه و اشغال خارجی نمی‌روند.
6. علمای بزرگ در سخت‌ترین شرایط، اعلام جهاد و بسیج  عمومی کردند و این نیرو و قوه، بزرگ‌ترین محرک ملی در برابر بیگانگان بوده است.
7. ضعف و انحطاط قاجاریه نمایان شد.
8. معلوم شد که در جنگ با دشمنان کافر، به عثمانی هم نمی‌توان اعتماد کرد.
9. احساس سرخوردگی که تا صد سال بعد در ایرانیان وجود داشت.8
 

مشاهده مطلب
نظر شما
  • 0
  • 0
  • 0
  •  
  •