جایگاه و منشأ طبقاتی حزب اجتماعیون اعتدالیون

جایگاه و منشأ طبقاتی حزب اجتماعیون اعتدالیون

با آغاز نهضت مشروطه و امضای قانون اساسی، بتدریج نهادهای دموکراتیک پدیدار شدند. شاید بتوان مجلس را مهمترین رکن نظام مشروطه دانست که به دنبال خود نهادهایی چون احزاب را به وجود آورد. حزب یکی از ارکان مهم نظام‌های دموکراتیک جهت راهیابی نمایندگان به نهادهایی چون مجلس است. از این رو، در کنار شکل‌گیری مجلس، شاهد تشکیل احزاب نیز هستیم.

کافه تاریخ- مقالات

با آغاز نهضت مشروطه و امضای قانون اساسی، بتدریج نهادهای دموکراتیک پدیدار شدند. شاید بتوان مجلس را مهمترین رکن نظام مشروطه دانست که به دنبال خود نهادهایی چون احزاب را به وجود آورد. حزب یکی از ارکان مهم نظام‌های دموکراتیک جهت راهیابی نمایندگان به نهادهایی چون مجلس است. از این رو، در کنار شکل‌گیری مجلس، شاهد تشکیل احزاب نیز هستیم. هر چند این اتفاق در اولین مجلس شورای ملی رخ نداد؛ اما در مجلس دوم بسیاری از نمایندگان تحت احزاب و تشکل‌های سیاسی درآمدند. یکی از احزاب مهمی که در این دوره شکل گرفت، حزب اجتماعیون اعتدالیون یا اعتدالیون عامیون بود.


مجلس دوم و تکاپو برای شکل‌گیری احزاب
مجلس دوم بین سال‌های (1329 ـ 1327هـ.ق) تشکیل شد. مهمترین ویژگی این مجلس شکل‌گیری احزابی چون حزب دموکرات و حزب اجتماعیون اعتدالیون بود. فرقه دموکرات (اجتماعیون عامیون) در سال با محوریت اشخاصی چون تقی‌زاده و عده‌ای از مشروطه‌خواهان تندرو و معروف همچون سلیمان میرزااسکندری، وحیدالملک و... تشکیل شد. حزب اجتماعیون عامیون یا دموکرات حزبی تندرو بود و با ایده‌های انقلابی خواستار تغییرات بنیادی در وضع گروه‌هایی چون خوانین و مالکان بزرگ و مسائل مهم کشور بود. این اندیشه‌ها باعث شد تا عده‌ای به مقابله با تندروی‌ دموکرات‌ها برآیند و حزب اجتماعیون اعتدالیون را تشکیل دهند. 


جایگاه و منشأ طبقاتی  اجتماعیون اعتدالیون 
اجتماعیون عامیون با محوریت افرادی چون سیدمحمدصادق طباطبائی و مرتضی قلی خان نائینی تشکیل شد. پس از بازگشت آیت‌الله بهبهانی، عده‌ای از دوستان و حامیان او گرد وی جمع آمده و طی کدورتی که میان سردار محیی و سردار اسعد وجود داشت، آقا سید عبدالله که از بختیاری‌ها و انقلابیون آزرده خاطر بود بطرف اعتدالیون متمایل شد و دسته بزرگی مرکب از سپهدار اعظم سردار محیی و جمعی از رجال امرای درجه دوم که همراه این جمع و آیت‌الله بهبهانی بودند و جمعی از بازاریان فرقه اعتدالیون را تشکیل دادند.1 در آن شرایط، فاتحان تهران و مشروطه‌خواهان بنا به دلایلی رودروی هم قرار داشتند که در نهایت این رویارویی به دو جناح اعتدالیون و دموکرات‌ها منجر شد. 
بر این اساس می‌توان هسته اولیه اعتدالیون و منشأ طبقاتی آنان را روحانیون، بازاریان و ملیونی چون سردار محیی، سردارخان و ستارخان دانست. گذشته از موضوع تندروی دموکرات‌ها، عدم اعتقاد و پایبندی دموکرات‌ها به موضوع اسلام و روحانیت، مورد توجه و انتقاد جدی اعتدالیون قرار داشت. از این رو مشی اعتدالیون تا حدودی با موازین اسلامی و دفاع از اسلام نیز انطباق داشت. برخی معتقدند این حزب نماینده اشراف زمیندار و طبقه سنتی بود. جنانچه «فرمانفرما، که خود یکی از شاهزادگان قاجار و از زمین¬داران بزرگ بود، با برنامه¬های انقلابی و تندروانه دموکراتها مخالف بود.»2 اما اعتدالیون این ادعا را قبول نداشتند و حتی «در پاسخ به انتقاد افرادی که آن را حزب اعیان و اشراف نامیده بودند، در مرامنامه‌ای مفصل خود را با محورهایی چون عدالت، آزادی، اصلاحات، روابط خارجی و سیاست بین‌المللی، تعدیل میزان ارزاق، منع انحصار، دیانت و اخلاق در 49 فصل منتشر و معرفی نمودند.»3 
گرچه باید به این نکته نیز توجه داشت که طبقات زمیندار، مالکین و یا طبقه سنتی متوسط مورد حمایت اعتدالیون قرار داشت؛ اما این موضوع بدین معنا نبود که منشأ طبقاتی تمام اعضا از اشراف و مالکین بود. با این حال حزب اعتدالیون رقابت تنگاتنگی با حزب دموکرات داشت که عینیت و تحقق این موضوع را می‌توان در مبارزه سیاسی دو گروه در انتخاب نایب السلطنه (پس از مرگ عضدالملک) دید. طی انتخاباتی که در مجلس دوم صورت گرفت، ناصرالملک قره گوزلو، به عنوان نایب‌السلطنه انتخاب شد. وی از نظر سیاسی به اعتدالیون گرایش داشت. ناصرالملک که تحصیل کرده انگلیس بود، قائل به اجرای اصول دموکراسی در ایران بود. درنتیجه پیگیری‌های وی در دوره دوم مجلس، احزاب که تا آن زمان مخفیانه فعالیت می‌کردند، دسته پارلمانی فراکسیون خود را به طور رسمی به مجلس معرفی کردند. نمایندگان دموکرات در مجلس دوم ۲۸ نفر بودند، ولی ائتلاف حزب اعتدالیون با دیگر نمایندگان سبب شد تا اعتدالیون اکثریت را در مجلس به دست آورند.4 
این موضوع ضمن آنکه از تندروی دموکرات‌ها در مجلس کاست، موجب شد تا بسیاری از دموکرات‌ها تا حدودی از عرصه سیاست کنار روند. کشمکش و رقابت دو حزب تنها به این موضوع محدود نماند؛ بلکه در همان مجلس دوم و در رابطه با استخدام مورگان شوستر آمریکایی نیز تکرار شد. با این توضیح که مجلس دوم برای حل مشکل مالی بعد از آشوب‌ها، مورگان شوستر آمریکایی را استخدام کرد که با مخالفت روس‌ها مواجه شده و با اولتیماتیومی خواستار اخراج او شدند و حتی نیروهای خود را وارد مناطق شمالی کرد، مجلس در مقابل این اولتیماتیوم مقاومت کرد اما ناصرالملک با قبول التیماتیوم مجلس را منحل و روسای حزب دمکرات و جمعی از اعتدالیون را به قم تبعید کرد و یک دوره رکود سه ساله مشروطه آغاز شد.»5 البته این دودستگی فرجام چندان خوشی نداشت و ضمن ایجاد کشمکش در مجلس، منجربه ترور و قتل کسانی چون آیت‌الله بهبهانی شد. «اقـدامـات تـند و ضدمذهبی برخی مشروطه خواهان باعث شد که ستارخان، باقرخان و سایر افراد دلسوز علیه آنها دست به کار شوند. مقاومت ستارخان سبب شد که طی توطئه‌ای در باغ اتابک مورد حمله قرار گرفته و به شدت ز خمی شود.»6
هرچند اعتدالیون نیز بیکار ننشسته و به تلافی اقدام دموکرات‌ها پرداختند و طی اقداماتی به ترور چند تن از اعضای حزب دموکرات‌ دست زدند. گذشته از دودستگی میان اعتدالیون و دموکرات‌ها، حزب اعتدالیون نیز بعدها و در مجلس سوم به دو دسته تقسیم شد. دسته‌ای رهبری روحانیت را پذیرفتند و دسته دیگر عنوان آزادیخواه را پیدا کردند و در حالی که در موقع انتخاب انتظار این بود که از دموکرات‌ها کسی انتخاب نشوذ اکثریت را به دست آوردند و دسته آزادیخواه حزب اعتدال هم به دموکرات‌ها نزدیک شدند.7


سخن نهایی
بسیاری معتقدند که تقابل اعتدالیون و دموکرات‌ها، بیش از آنکه متأثر از رقابت سیاسی به مفهوم مدرن آن و در راستای تکمیل فرایند انتخابات و پایه‌های دموکراتیک کشور باشد، برگرفته از نزاع‌های تند و افراطی بود که در نهایت به عدم توفیق مجلس و شکست مشروطه منجر شد و کشور در آتش نفاق و نزاع دو جریان سوخت. 

مشاهده مطلب
نظر شما
  • 0
  • 0
  • 0
  •  
  •